Het gebruik van tributyltin in scheepsverf voor mammoettankers is vanaf dit jaar definitief verboden. Het stofje verhindert dat algen en schelpen zich op de scheepshuid afzetten. Deze zogeheten fouling is in de scheepvaart een groot probleem. Het grut uit zee tast de kiel van het schip aan, wat veel extra onderhoud vergt. Erger is dat het brandstofverbruik 40 procent hoger kan uitkomen dan in geval van een schip met een gladde scheepshuid, door de verhoogde weerstand van het schip als gevolg van de soms centimeters dikke groene massa .

Tributyltin doodt de algen direct en wordt daarna meteen in het zeewater omgezet in het nagenoeg onschadelijke tinoxide. ‘Dat was althans de theorie’, zegt scheikundige Jan van Geldrop van de Universiteit Utrecht. ‘In de praktijk verloopt de omzetting een stuk langzamer, met allerlei nare gevolgen voor zeeorganismen.’

Onderzoekers vonden vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw mosselen en zeeslakken die tweeslachtig werden in de buurt van jachthavens en havens voor grote zeeschepen. De hermafrodiete zeedieren kregen daardoor serieuze problemen met de voortplanting. Groot was dan ook de rel in het Franse oesteroord Arcachon in een baai aan de Atlantische oceaan, toen de oesterteelt daar serieus in gevaar kwam door te hoge concentraties tributyltin, afkomstig van de duizenden plezierjachten die de havens bezochten.

Een goed alternatief is er nog altijd niet, constateert Van Geldrop. ‘Er zijn intussen wel goede resultaten met een supergladde lak die op goede gepolijste scheepshuiden wordt aangebracht. Het water wervelt er zo strak langs, dat het aanhechting op mechanische wijze voorkomt. Maar schepen en bootjes die weinig worden gebruikt, houden last van algenaangroei.’

Van Geldrop promoveert woensdag op een mogelijk geheel nieuwe methode. Hij bedient zich van een keten van moleculen waar op regelmatige afstand onderdelen zijn aangebracht die als een moleculair springveertje fungeren. ‘Ze zijn ruimtelijk zo geplooid, dat ze het biologisch materiaal van algen en schelpen als het ware doen terugveren in het water’, zegt Van Geldrop.

De Utrechtse promovendus noteerde een spectaculaire reductie van 60 tot 70 procent van de algenaangroei. Het onderzoek werd gefinancierd door IOP-Senter, een subsidiepot van het ministerie van Economische Zaken, dat samenwerking tussen bedrijven en universiteiten bevordert. Van Geldrop voerde het onderzoek uit in samenwerking met SigmaKalon(nu onderdeel van PPG Industries)

De ‘trampolineverf’ bestaat uit oligo-ethyleenglycol. ‘Zeg maar: stukken antivries, die ik in een lange kralenketting aan een polymeer heb geregen’, legt Van Geldrop uit. Oligo-ethyleenglycol staat in de scheikundige literatuur al lange tijd te boek als een stof die biologische stoffen kan afstoten.

Gesmeerd op een glasplaat en op het Nederlandse Oceanografisch Instituut (NIOO-KNAW) in Yerseke in contact gebracht met het zoute water uit Oosterschelde zag de onderzoeker een veel kleinere biofilm dan zonder behandeling. Maar een glasplaatje is nog geen schip met een oppervlakte van 40 duizend vierkante meter. ‘Klopt’, zegt Van Geldrop. ‘We hadden echter geen tijd om de oligo-ethyleenglycol aan te passen waardoor het ook als scheepsverf kon worden getest.’

Sigma gaat in een vervolgonderzoek in samenwerking met de Universiteit Utrecht kijken of ‘dit concept mogelijk interessant is’, aldus woordvoerder Albert Broek. Bij de Waddenvereniging vindt bioloog Ellen Kuipers dat de verfindustrie te lang heeft gedraald met dit soort innovatief onderzoek. ‘Toen de tinhoudende verf werd verboden voor de pleziervaart, hebben ze lang ingezet op koperhoudende verven. En dat zijn voor het watermilieu eveneens weinig plezierige stoffen. De verfindustrie had zich eerder meer voortvarend mogen opstellen.’